พญาคันคากกับฝนที่หายไป

ครั้งหนึ่งในเรื่องเล่าบุญเดือนหก ฝนหายไปนานจนผืนนาแตกระแหง หนองน้ำเหลือเพียงแอ่งตื้น คำแพงนำรวงข้าวลีบมาให้พญาคันคากดู ส่วนกบ เขียด และนกต่างบอกว่าแหล่งน้ำของตนกำลังหายไป

พญาคันคากเรียกประชุมใต้ต้นยางนา ทุกชีวิตนำหลักฐานมา—ดินก้อนร่วน ใบข้าวม้วน เปลือกหอยแห้ง และไหที่เกือบว่าง ระหว่างนั้น ชาวบ้านไม่ได้นั่งรอเฉยๆ พวกเขาแบ่งน้ำ ซ่อมฝายดินเล็ก และคลุมฟางรอบต้นกล้า พญาคันคากจึงอาสานำเสียงทั้งหมดไปถามเมืองฟ้า

พญาปลวกกับบริวารช่วยต่อทางดินสูงผ่านหมู่เมฆ นกกระยางบินนำทิศ และกบเขียดส่งเสียงให้ผู้เดินทางไม่พลัดกัน พญาคันคากขึ้นไปพร้อมคำแพงและห่อหลักฐาน ไม่มีใครถืออาวุธ เพราะพวกเขาตั้งใจไปให้ฟ้าฟัง ไม่ได้ไปเอาชนะใคร

ที่เมืองฟ้า พญาแถนกล่าวว่า “ผู้คนลืมส่งสัญญาณและคำขอบคุณ ข้าจึงหยุดฝนรอ” พญาคันคากวางดินแตกระแหงกับรวงข้าวลีบลงตรงหน้า แล้วให้คำแพง กบ และนกพูดทีละเสียง “เมื่อฟ้าเงียบ ดินก็ตอบไม่ได้” พญาคันคากบอก “อำนาจดูแลฝนต้องมาคู่กับการรับฟัง”

พญาแถนมองหลักฐานแล้วลดเสียงลง ทั้งสองจึงทำสัญญาสามอย่าง เมื่อถึงฤดูเพาะปลูก ชุมชนจะส่งบั้งไฟขึ้นเป็นสัญญาณโดยให้ผู้ใหญ่ผู้ชำนาญดูแล เมื่อฝนถึงพื้น กบเขียดจะร้องตอบ และเมื่อได้ยินเสียงว่าวหรือโหวดในฤดูเก็บเกี่ยว ฟ้าจะพักฝน ส่วนคนบนดินสัญญาว่าจะไม่ใช้น้ำทิ้งขว้าง

เมฆฝนจึงกลับมาโอบทุ่ง ชาวบ้านจัดบุญเดือนหกด้วยขบวนฟ้อนและเสียงแคน เด็กๆ อยู่หลังแนวกั้นกับผู้ใหญ่ ขณะบั้งไฟพิธีกรรมอยู่ไกลและพุ่งขึ้นฟ้า แล้วทุกคนก็ลงมือทำนา ซ่อมทางน้ำ และแบ่งน้ำกัน ตั้งแต่นั้น ชาวอีสานเล่าตำนานพญาคันคากเพื่อย้ำว่า ฝนคือความสัมพันธ์ที่ทุกฝ่ายต้องช่วยกันรักษา

น้ำเชื่อมฟ้า ดิน สัตว์ และคนเข้าด้วยกัน ประเพณีช่วยเตือนคำมั่น ส่วนชุมชนต้องรับฟัง ร่วมมือ และดูแลน้ำด้วยการลงมือจริง